Tập quán của người dân Việt Nam ở cả hai miền Nam, Bắc thì đến Tết Đoan ngọ (5/5 âm lịch) phải làm một số bánh trong đó có bánh tro (bánh gio). Vào dịp Tết Đoan ngọ, bánh Tro sẽ phát huy cao độ những tính năng này bởi ngày tết Đoan Ngọ mọi người thường ăn nhiều thứ béo, nhiệt, khó tiêu (rượu nếp, xoài, mít…). Vì thế Tết Đoan ngọ cần có bánh gio.

Vì sao ngày Tết Đoan ngọ lại ăn bánh gio?

Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam còn gọi là “Ngày giết sâu bọ”, là ngày phát động bắt sâu bọ, tiêu diệt bớt các loài gây hại cho cây trồng trên cánh đồng. Đây là dịp chúng ta thường quây quần ăn tết cùng cả gia đình mình. Vào buổi sáng sớm của ngày 5/5 âm lịch, bạn sẽ ăn bánh gio, chè hạt sen, trái cây và rượu nếp với ý nghĩa “giết sâu bọ”, tiêu trừ bệnh tật trong người. 

Với một số người, việc ăn bánh gio vào dịp Tết Đoan ngọ là chuyện khá mới mẻ. Bởi lẽ, chúng ta vẫn thường hay ăn rượu nếp, quả vải, quả xoài… chứ không phải bánh gio. Nhưng ít ai biết, lý do thứ bánh này hay được ăn vào ngày Tết Đoan ngọ và thói quen ăn bánh có từ lâu đời được lưu truyền. Gọi là bánh Tro vì nước để ngâm gạo làm bánh và nấu bánh đều được lấy phần nước trong, lắng từ nước tro (gio) của nhiều loại cây khác nhau. Gọi là bánh âm vì nó có đặc tính tư âm, bổ âm, do chứa toàn nguyên vật liệu có tính âm (toàn bộ là thực vật và khoáng canxi, kali…). Gọi là bánh Gio vì nước để ngâm gạo làm bánh và nấu bánh đều được lấy phần nước trong, lắng từ nước gio của nhiều loại cây khác nhau. Gọi là bánh âm vì nó có đặc tính tư âm, bổ âm, do chứa toàn nguyên vật liệu có tính âm (toàn bộ là thực vật và khoáng canxi, kali…).

Trong Đông y: Bánh gio vị nhạt, tính mát ăn dễ tiêu, thích hợp nhất đối với trường hợp già yếu, trẻ em, có chứng bệnh nóng sốt âm ỉ (âm hư), những trường hợp dương thịnh gây âm hư như vào mùa hè mà cực điểm là đầu tháng năm Đoan ngọ (đoan dương – chính dương) thường gây ôn dịch thương âm. Bánh gio không những trung hòa bớt độc hại trong ăn uống để bảo vệ sức khỏe trong ngày Tết Đoan ngọ mà còn cả thời gian sau đó. Do có tác dụng thanh nhiệt lợi tiểu, thải độc cho cơ thể để phòng và góp phần chữa một số bệnh cần lợi tiểu như tăng huyết áp, thống phong (gút) sỏi thận… Bổ âm (tư âm, dưỡng âm) là tôn chỉ của một trường phái dưỡng sinh lớn có vị trí quan trọng trong Đông y, bởi vì cơ thể chúng ta “dương thường hữu dư, âm thường bất túc”.

Theo lương y Bùi Hồng Minh (Nguyên Chủ tịch Hội Đông y Ba Đình, Hà Nội), nếu nói đến thứ bánh không thể thiếu trong dịp Tết Đoan ngọ thì phải kể đến bánh gio (nhiều nơi còn gọi là bánh tro).

“Ăn bánh gio vào đúng dịp Tết Đoan ngọ sẽ phát huy những công dụng cực hữu ích cho sức khỏe bởi vào ngày Tết Đoan ngọ, chúng ta thường ăn nhiều thứ đồ ăn như rượu nếp, xoài, mít rất giàu chất béo, nhiều đường nên dễ sinh nhiệt, khó tiêu… Trong khi bánh tro có tính mát, giúp cân bằng, điều hòa cơ thể hiệu quả, giúp bạn ổn định sức khỏe”, Lương y chia sẻ

Lạ miệng, thơm ngon, đậm đà thưởng thức bánh gio gạo ruộng rươi

Theo chị Oanh ( Giám đốc Công ty Cổ phần sinh thái ruộng rươi Rueco ) chia sẻ: “ sở dĩ gọi là bánh gio gạo ruộng rươi vì bánh gói từ hạt gạo trồng trên cánh đồng ruộng Rươi “. Rươi là loại phực phẩm vô cùng đắt đỏ nên không ai dám phun bất kì loại thuốc hóa học nào trên những cánh đồng này. Bởi vậy hạt gạo ở đây là hạt gạo tinh túy, không bị nhiễm tạp chất nào “.


Sở dĩ gọ là bánh gio gạo ruộng rươi vì bánh gói từ hạt gạo trồng trên cánh đồng ruộng Rươi ( Nguồn: Oanh Phạm )

Gạo Ruộng Rươi đi vào lòng người bởi sự sạch sẽ, đong đầy năng lượng quyện hòa bởi đất trời của chính bản thân nó. Bởi lẽ, gạo là sản phẩm kết tinh của sự cộng sinh giữa rươi và cây lúa tại một số ít vùng cửa sông có điều kiện khí hậu phù hợp. Tại đó, lúa có nhiệm vụ ngăn tác dụng xấu của ánh nắng Mặt trời đến loài rươi, còn rươi trong quá trình giao phối và sinh sản, sẽ để lại một phần chất dinh dưỡng cho thực vật tại nơi đây. Như vậy, nói từng hạt gạo ruộng rươi sinh ra, hết thảy là tinh túy của thiên thời – địa lợi. Không những thế, rươi chỉ có  thể tồn tại trong môi trường nước thật sự sạch, vô hình trung đã trở thành “nguồn kiểm định đặc biệt” cho cây lúa tại đó. Chính vì vậy, người tiêu dùng khi chọn gạo ruộng rươi, đã chẳng còn phải băn khoăn về chất lượng cũng như độ an toàn, cũng như sự tin tưởng góp phần đong đầy tình thương cho bữa cơm đoàn viên là vậy.

Hình thức và chất lượng của bánh gio gạo ruộng rươi luôn làm mọi người mê mẩn ( Nguồn: Oanh Phạm )

Để làm được bánh gio đạt chất lượng thơm ngon, hấp dẫn thì ngoài thực hiện đúng công thức, người làm bánh phải thực sự yêu nghề, cẩn trọng, tỉ mỉ ở từng khâu trong quy trình làm bánh. Nguyên liệu chính của loại bánh này là gạo ruộng rươi. Muốn có được bánh ngon, người làm nghề phải chọn gạo trắng, tròn, đều hạt và thơm, đem sàng sảy kỹ, chọn bỏ các hạt xấu và gạo tẻ lẫn vào. Bởi chỉ cần lẫn chút gạo tẻ, bánh sẽ bớt đi độ dẻo, vị thơm vốn có.

Gạo vo xong được hong khô rồi đem ngâm với nước gio khoảng chừng 5 giờ. Tro được đốt từ các loại cây cỏ: vỏ bưởi, cây đậu, măng tre…, tùy theo khẩu vị của các gia đình trong quá trình làm và chọn vị bánh. Người làm bánh phải kỳ công đi chặt cây giá, đem về đốt lấy bột, ngâm, lọc đi lọc lại để lấy nước trong, hòa với vôi lắng để ngâm gạo. Như vậy, nước gio mới chính là cái “hồn” để tạo hương vị bánh đượm nồng, ngai ngái đặc trưng. Cầu kỳ trong cách chế biến nước gio chính là điểm tạo nên sự khác biệt giữa bánh gio gạo ruộng rươi với bánh gio ở các nơi khác. Gạo trộn nước tro thảo mộc được gói bởi bàn tay của các mẹ trong làng nghề truyền thống với bí quyết riêng về nước tro, thời gian ngâm, thời gian nấu giúp bánh sẻo dánh, thơm ngon, hấp dẫn.

Mỗi loại bánh lại có một thứ lá gói riêng. Bánh gio chủ yếu dùng lá dong và lá chuối. Người làm bánh chọn lá đẹp, lành, phơi lá, luộc lá cho mềm, rửa sạch. Làm khuôn bánh cũng thật kì công. Những lá luộc rồi được đặt bên trong, bao bọc bên ngoài là một lớp lá chuối và lá dong xanh, cuộn lại thành khuôn.

Khi gạo ngậm nước, căng tròn, mọng hạt, người làm bánh vớt ra rồi trộn cùng một lượng vừa đủ ruột gấc đỏ cho gạo thêm màu tươi tắn và có vị ngọt bùi. Khuôn bánh đã xong, gạo đã trộn đều, mới bắt đầu đổ gạo vào khuôn, sau đó gói miệng khuôn lại và dùng dây chuối hoặc dây đay, dây nilon xé nhỏ, buộc bánh cho chặt.

Luộc bánh cũng lắm công phu. Bánh được xếp vào nồi theo chiều đứng, phải kín mà không quá chặt, có thế bánh mới chín đều và đẹp. Lửa phải giữ cho đủ độ, như vậy bánh mới chín rền, mềm mà không nát. Ai đã từng chăm chút cho nồi bánh sôi hàng giờ bên bếp lửa mới hiểu được niềm vui của người làm nghề khi cất được mẻ bánh thơm ngon, đẹp mắt.

Khi ăn bánh gio, bóc lần lá bọc bánh ra, lấy chính sợi dây buộc để xắt bánh thành từng khẩu vừa miệng để vào đĩa. Bánh ngon là bánh trong, nhuyễn, dẻo và rền. Bánh thường ăn cùng với mật ngọt sánh vàng hoặc đường phên đậm đà, khiến người thưởng thức cảm nhận được rõ nét sự hòa quyện ngọt mát, hấp dẫn.

Nhất là trong cuộc sống hiện đại, ăn uống quá nhiều chất với những cao lương mỹ vị giàu đường giàu mỡ, bánh gio lại càng cần thiết để cân bằng lại cơ thể, giúp cơ thể luôn khỏe mạnh. Tập tục ăn bánh gio trong ngày Tết Đoan ngọ thực sự nên duy trì đều đặn không chỉ để giữ gìn nét đẹp văn hóa mà còn giữ gìn sức khỏe tốt nhất.

Tết Đoan Ngọ người dân cùng thưởng thức bánh gio gạo ruộng rươi ( Nguồn:Oanh Phạm )